“Bewoners over de hele wereld die zich in de buurt van windturbine-installaties bevinden, reageren niet op de gemiddelde geluidsniveaus die in vergunningen zijn vastgelegd, maar reageren op overlast/slaapverstoring” (Steven Cooper)
- Actueel: Audiologische factsheet windturbinegeluid – met uitlegvideo (8,5 minuut)
- RIVM: ‘We kunnen LFG niet voelen wanneer we het niet horen’
- ‘Horen en zien’: 5 opnames bij verschillende windparken
- Wat maakt windturbinegeluid zo hinderlijk?
- Maskeert snelweggeluid het geluid van windturbines?
- Grote turbines maken méér (met name laagfrequent) geluid dan kleinere
- Over geluid uitgedrukt in Lden
- De ‘nacht’ begint voor kinderen om 8 uur
- Recente wetenschappelijke artikelen over het geluid van windturbines
Audiologische factsheet windturbinegeluid
In september ’26 is de Audiologische factsheet windturbinegeluid gepubliceerd, van klinisch audioloog Leonard Baart de la Faille en Sylvia van Manen, Windwiki. Deze geeft de actuele kennis weer over de verspreiding en specifieke kenmerken van het geluid van hoge windturbines. Waaronder het ontstaan van ‘focuszones’ tot op twee kilometer afstand: plekken waar het geluid versterkt op de grond (en in woningen) wordt gehoord en gevoeld. Jules Colas laat zien dat er bij turbines van 140 m ashoogte (200-210 m tiphoogte) tot op ruim 10x tiphoogte een focusgebied kan ontstaan met 4x luider kabaal dan uit de oude TNO-2008 hindercurve (70 m turbines) blijkt.
Hieronder de publiekssamenvatting van de Audiologische factsheet windturbines. Geluid, hinder en normering in Nederland.
Windturbinegeluid: waarom de normen niet beschermen wat ze moeten beschermen
Politici moeten beslissen hoe ver windturbines van woningen moeten staan en welke geluidsnorm daarbij hoort. Die beslissingen leunen sterk op de factsheet van het RIVM en op de “hindercurve” daarin, een grafiek die laat zien hoeveel procent van de omwonenden ernstige hinder ervaart bij een bepaald geluidsniveau. De hindercurve is echter gebaseerd op onderzoek uit 2008, naar turbines van gemiddeld 70 meter ashoogte, en geldt niet voor de veel hogere turbines van nu. Bestuurders moeten informatie krijgen op basis van actuele kennis. Die actuele kennis leveren wij aan in deze audiologische factsheet.
De kern van het betoog in vijf punten:
1. Het gemiddelde geluidsniveau over een jaar (Lden) zegt weinig over wat mensen echt horen in de vorm van pieken en wisselingen in geluidssterkte, vooral ’s nachts.
2. Hogere turbines maken aanzienlijk meer (laagfrequent) geluid en het geluid draagt veel verder.
3. De rekenmethode die in Nederland wordt gebruikt onderschat het geluid tot op 1 tot 2 kilometer met 15 tot 20 dB. (zie 4.2 Geluidverspreiding en turbinehoogte)
4. Recente onderzoeken met moderne hoge windturbines geven een veel lagere 10%-hindergrens dan de Nederlandse norm: namelijk 35 dB(A) in plaats van 47 dB(A), met name door de grotere hinderlijke wisselingen in geluidssterkte.
5. Nederland rekent met hinder binnenshuis, terwijl de WHO-richtlijn van maximaal 10% ernstig gehinderden, net als Duits onderzoek, is opgesteld voor algemene hinder. Voor windturbines is dat de hindercurve buitenshuis. Het verschil bedraagt 5 tot 7 dB. Door deze Nederlandse keuze halveert de toegestane minimale afstand tot woningen en daardoor verdubbelt de algemene hinder.
1. Hogere turbines, ander geluid
Een windturbine maakt onder andere geluid doordat de wind langs de bladen strijkt, en bij de passage langs de mast. Bij grote turbines verschilt de windsterkte tussen de top van de turbine en aan de grond sterk. Daardoor verandert de hoek waaronder de wind de bladen raakt voortdurend, en ontstaan wervelingen die lage, stampende geluiden geven. Daardoor ontstaat veel geluid in het lage tonengebied en dit zwelt daarbij aan en af. Dit heet de ‘amplitudemodulatie (AM). Juist dit type geluid is bijzonder hinderlijk, omdat het onregelmatig en onvoorspelbaar is en het gehoor er erg gevoelig voor is. Het komt vooral voor bij zeer stabiel weer, bijvoorbeeld op heldere nachten waarop het beneden windstil is en boven hard waait. Deze nachten komen in Nederland gemiddeld eens per 4-5 nachten voor. De Duitse overheid heeft speciaal gekeken naar de hinder door de amplitude-modulatie in recent onderzoek bij grote windturbines. Het blijkt de grootste oorzaak van hinder, is lokaal sterk verschillend en kan tot op grote afstand (3,5 km binnenshuis) hoorbaar en hinderlijk zijn.
De Nederlandse normen kijken naar het geluid in dB(A). Dat is een meetmethode die lage tonen ‘wegfiltert’, omdat ons oor deze minder goed hoort. Lage tonen worden daardoor bijna niet meegeteld, terwijl déze juist voor hinder zorgen omdat het gehoororgaan anderzijds extreem gevoelig is voor geluidpiekjes van lage tonen. De “stillere” turbines met gekartelde bladranden (uilenveren) dempen vooral de midden- en hoge tonen, maar geven juist een verschuiving naar de lage tonen, die vervolgens door het ‘A’-filter niet meetellen. Zo’n ‘stille’ turbine kan volgens de norm op kortere afstand van bewoning gebouwd worden, waardoor juist de lage-tonenhinder toeneemt.
2. De rekenmethode klopt niet voor grote turbines
In Nederland wordt het geluid berekend met de ‘ISO-9613’, gevalideerd voor industriële gebouwen tot 30 meter hoogte, tot op 1 kilometer afstand en bij weinig wind. Windturbines zijn veel hoger en draaien harder bij sterkere wind. Volgens het RIVM neemt het geluid vanaf de turbine langzaam af en is op 300 meter niet luider dan een koelkast. Echter, uit al het gedegen wetenschappelijk onderzoek blijkt dat het geluid afbuigt via het “zog” van de turbine, het gebied direct achter de draaiende wieken waar de wind trager en turbulenter is. Dit zog werkt als een soort geluidsgeleider: mede door verschillen in windsterkte en temperatuur buigen geluidsgolven over vele honderden meters, en zelfs verder, naar beneden, richting de grond, waardoor het geluid daar juist harder aankomt dan je zonder dat effect zou verwachten. Zo ontstaan plekken op de grond waar het geluid gebundeld wordt, een soort vergrootglas voor geluid (‘focuszones’)
De gevolgen:
• Op 1 tot 2 kilometer afstand kan bij stabiel weer het geluidsniveau tot 15 à 20 dB(A) hoger zijn dan het ‘koelkastmodel’ van het RIVM laat zien.
• Hoe hoger de turbine, hoe sterker het effect. Een turbine met 140 meter ashoogte geeft volgens modelonderzoek rond 1,7 km een geluidsniveau dat 20 dB hoger kan zijn dan bij de turbines uit het hinderonderzoek van 2008 (de basis van de hindercurve in de factsheet). Dat is grofweg vier keer zo hard voor het gehoor. Wil men bij zo’n grote turbine dezelfde hinder houden als bij de lage turbine dan moet hij op achtmaal grotere afstand geplaatst worden. De hinder speelt zich dus niet alleen vlak bij de turbine af, maar vooral ook op 5 tot 10 keer de tiphoogte!
3. Het jaargemiddelde beschermt onvoldoende
De Nederlandse norm is een jaargemiddelde (Lden), met zwaardere weging gedurende de avond en nacht. Een gemiddelde verbergt de pieken. De Lden berekening van de geluidproductie gaat uit van fabrieksgegevens bij neutraal weer, terwijl dat maar zo’n 10% van de tijd voorkomt. Onder andere weersomstandigheden is het geproduceerde geluid vrijwel altijd luider. De Lden berekening van de geluidvoortplanting gaat uit van het ‘koelkastmodel’ en houdt geen rekening met de zeer hoge geluidniveaus in de eerder genoemde lokale focuszones. In de zomer is de atmosfeer in ongeveer de helft van de tijd stabiel, precies het weer waarbij het geluid zwaarder en stampender is en veel verder rijkt. Twee situaties met identieke jaargemiddelden kunnen daardoor heel verschillend zijn: één rustig, de ander met veel hoorbare AM in de nacht omdat de laatste in de Lden wordt genegeerd.
De Lden-norm is in 2008 afgeraden door de inspectie van het ministerie van VROM: fraudegevoelig, niet te controleren en beschermt de inwoners onvoldoende. De wetenschap laat zien dat zij gelijk hadden. Toch is zij doorgevoerd en erger, houdt men eraan vast.
4. Wat zeggen nieuwere onderzoeken over gezondheidseffecten?
• Duitsland (Umweltbundesamt, 2022): bij moderne turbines wordt de WHO-grens van 10% ernstig gehinderden al overschreden bij een Lden van 35 dB(A), de Nederlandse norm ligt op maximaal 47 dB(A). Bij dat niveau ervaart volgens het Duitse onderzoek ongeveer 48% van de omwonenden ernstige hinder.
• Slaap: een overzichtsstudie van ál het beschikbare slaaponderzoek (Godono e.a., 2023) vond een duidelijk verband tussen afstand tot turbines en slaapverstoring: 79% ernstige slaapverstoring binnen 500 meter, 65% binnen 1 kilometer. Een andere studie (Michaud, 2025) laat zien dat het WHO-advies van maximaal 3% ernstige slaapstoornissen al bij Lden 39 dB(A) wordt bereikt.
• Verkeer versus windturbines: het RIVM stelt dat windturbinegeluid niet erg verschilt van verkeerslawaai. In werkelijkheid bevat verkeer veel minder geluid in het lage- tonengebied (LFG) en neemt het ’s nachts af, terwijl turbines juist dan veel geluid maken. De hinder is pas gelijk als het turbinegeluid ongeveer 20 dB lager ligt dan het verkeersgeluid. (van den Berg, 2010)
5. Advies aan RIVM van klachtencommissie: haal de factsheet offline of herschrijf deze
Een onafhankelijke integriteitscommissie van het RIVM adviseerde in december 2025 om de RIVM- factsheet niet meer in de huidige vorm te handhaven maar fundamenteel te herzien, of tijdelijk offline te halen. Het RIVM heeft dit advies niet gepubliceerd, voegde in juli 2026 slechts enkele regels toe op de website en wacht op eigen lopend onderzoek naar ‘de hinder in Nederland’ (verwacht in 2027). De RIVM-factsheet wordt door politici en rechters als actueel wetenschappelijk inzicht gebruikt (‘Deze factsheet geeft een beknopte populairwetenschappelijke uitleg over de gezondheidseffecten van windturbines en is bedoeld om beleidsmakers te informeren’). Het laten voortbestaan van achterhaalde wetenschappelijke voorlichting is, zeker nu landelijk en lokaal nieuwe normen moeten worden vastgesteld, schadelijk voor de volksgezondheid en druist in tegen de wet op het RIVM: ‘monitoring, surveillance en onderzoek te verrichten dat is gericht op ondersteuning van de beleidsontwikkeling, de beleidsuitvoering, de bewaking van de veiligheid en de uitoefening van toezicht op het gebied van de volksgezondheid en het milieu’ (art. 3.1.a).
Deze taak laat het RIVM vanwege politiek belang (en dwang?) momenteel volledig liggen.
Conclusies
• De prognoses op basis van het hinderonderzoek uit 2008 zijn onbruikbaar voor normering van moderne turbines.
• Alleen Lden biedt onvoldoende bescherming van de bevolking. Er zijn aparte normen nodig voor het laagfrequent geluid, de geluidpieken, amplitudemodulatie en tonaliteit.
• Bij het WHO-advies van maximaal 10% ernstig gehinderden hoort voor moderne windturbines een norm van Lden 35 dB(A), ongeveer 10 keer de tiphoogte als afstand tot woningen. Het huidige kabinetsvoorstel (oktober 2026) is 2 keer de tiphoogte.
• Zolang de landelijke MER niet is gebaseerd op actueel wetenschappelijk inzicht, is er geen betrouwbare normering mogelijk en dient een afstand van 10 keer de tiphoogte tot woningen aangehouden te worden.
• De afweging tussen klimaatbeleid en gezondheid is aan de politiek, maar moet op onafhankelijke, actuele wetenschappelijke informatie berusten. Het RIVM schiet hierin ernstig tekort.
RIVM: ‘we kunnen LFG niet voelen wanneer we het niet horen’
Deze stelling is niet houdbaar en in strijd met de huidige kennis uit medisch onderzoek. Infrasoon geluid leidt tot duidelijke effecten bij hersenonderzoek. Dit betreft metingen waaruit bleek, dat juist bij de niet-hoorbare tonen een duidelijke activiteit in de hersenen optrad ten opzichte van ‘geen-toon’ en een normaal hoorbare toon. Deze activiteit trad met name op in de rechter amygdala (amandelkern), een gebied in de grote hersenen, betrokken bij angst, het geheugen en het autonome zenuwstelsel. zie
Ook is onderzoek bekend waarbij er afname was van hersencellen na een maand blootstelling gedurende de slaap. zie
Vooral de groep mensen die gevoelig is voor LFG kan ernstige nadelige gevolgen van dit geluid ervaren. Wereldwijd rapporteren zij identieke klachten zoals hoofdpijn of duizeligheid, drukgevoel op de borst, en (neuro)psychologische symptomen, zoals slaapproblemen, stress, moeite met concentratie en problemen met het uitvoeren van veeleisende taken. De studies die zich tot nu toe hebben gericht op de invloed van LFG op het cognitief functioneren rapporteerden inconsistente resultaten en er is dientengevolge geen consensus over de invloed van LFG op het cognitief functioneren. Er is dus een grote behoefte aan gedegen (neuropsychologisch) onderzoek naar de gevolgen van LFG.
Vanwege de resultaten van bovenstaande onderzoeken moet dit onderzoek plaatsvinden voorafgaand aan het opstellen van een nieuwe afstandsnorm.
‘Horen en zien’: 5 opnames bij verschillende windparken
Wilt u een geluidsopname beluisteren bij windpark Spui bij windkracht 5? open
Of bij windkracht 3? open
Of een ander park? open
Of nog een ander park? open
Of wanneer het misgaat (en er toch niet wordt ingegrepen) open
Wat maakt windturbinegeluid zo hinderlijk?
Daarvoor zijn vooral de componenten verantwoordelijk, die niet zijn opgenomen in de Nederlandse Lden systematiek: het tonale geluid, (infrasoon- en) laagfrequent geluid en de amplitudemodulatie (AM), het wisselen van de geluidssterktes of de ‘whoosj’. In Australisch onderzoek (Hansen, 2019) werd gevonden dat AM tijdens de nacht binnenshuis hoorbaar is tot op 3,5 kilometer afstand gedurende 22% van de tijd.
Maskeert snelweggeluid het geluid van windturbines?
Helaas, dat wordt veel gedacht, maar blijkt niet snel het geval. Veldonderzoek van Eja Pedersen en Frits van den Berg in 2010 (zie onder) toonde aan dat het geluidsverschil meer dan 20 dB moet zijn wil het geluid van turbines gemaskeerd worden. Dit komt met name door de kenmerkende amplitudemodulatie door de passage van de wieken langs de mast en de verschillen in windsnelheid op tiphoogte ten opzichte van de grond. Los daarvan is de nachtelijke geluidsproductie van turbines in de regel hoger en het geluid van de snelweg op dat moment lager. De schrijvers concluderen dat de Lden van de, in die tijd, moderne grote windturbines naar boven moet worden gecorrigeerd met 6 dB voor de dag/nacht variatie + 8 dB voor de spectrale verschillen + 5 dB voor de AM = in totaal 19 dB lager dan de Lden veroorzaakt door wegverkeer tijdens de nacht. Dit advies komt later niet terug in de advisering aan het RIVM door van de Berg.
Grote turbines maken méér (met name laagfrequent) geluid dan kleinere
Momenteel worden vele turbines vervangen door hogere via zogeheten repowering. Volgens het RIVM zou dit probleemloos moeten kunnen, men stelt dat hogere turbines niet persé meer geluid produceren, maar dat het type windturbine bepalend is. Een redenering in de trend van ‘mannen hebben niet persé een lagere stem dan vrouwen, er zijn mannen met een hoge stem’.
Dit gaat in tegen alle -gepeerreviewde- wetenschappelijke literatuur die wij hebben gevonden over geluidsproductie: hogere turbines produceren meer geluid, met relatief meer laagfrequent geluid, en vereisen dus een grotere afstand tot bewoning.zie.
Al in de jaren ’80 werd opgeroepen op een conferentie met experts van over de hele wereld om veilige grenzen te stellen en goed onderzoek te doen naar -met name ook de psychologische- effecten van blootstelling aan sterk infrageluid. zie
Voorheen gebruikte het RIVM als onderbouwing de ‘persoonlijke mededeling’ van de akoestisch adviseur. Later werd dit gewijzigd in twee papers van de akoestisch adviseur. Eind april ’24 heeft deze met drie mede-auteurs, werkzaam bij Arcadis een artikel gepubliceerd over het geluid van onshore windturbines. zie.
Op dit artikel is een commentaar verschenen van fysicus- audioloog Leonard Baart de la Faille. zie, alsmede een commentaar van dr. Harrie Verhoeven, bioloog. zie
Onder het artikel van van den Berg op Researchgate staan twee artikelen waarin het belang van het laagfrequente geluid van windturbines voor de hinderbeleving wordt benadrukt.
Wij hebben Steven Cooper (akoestisch ingenieur met veel onderzoekservaring naar hinder door windturbinegeluid) om een reactie gevraagd op het artikel van Frits van den Berg c.s.:
- het artikel bespreekt het sound power level, niet de impact van windturbinegeluid;
- er zou een tweede gedeelte geschreven moeten worden over de impact op mensen;
- het infrasone deel van ‘het geluid’ wordt gevoeld en niet gehoord;
- Niet het spectrum van de 1/3 octaafband maar de amplitudemodulatie is van belang bij de beschrijving van windturbinegeluid;
- in het artikel wordt het geluidverhogende gevolg van de wake-turbulentie niet beschreven;
- In het artikel wordt verwezen naar dosiscurves, maar wordt niet aangegeven dat deze gebaseerd waren op voorspelde niveaus zonder geluidsmeetgegevens die overeenkomen met het geluid dat door bewoners wordt ontvangen;
- Over de hele wereld zijn er rechterlijke uitspraken met betrekking tot geluidsoverlast van windturbines, ongeacht de naleving van de akoestische voorschriften;
- De laatste alinea op pagina 2 is onjuist. Het frequentiespectrum laat pieken zien in het infrageluidspectrum. De pieken in het infrageluidgebied worden veroorzaakt door de frequentie van de bladdoorgang (bijvoorbeeld elke 1,2 seconde) die daadwerkelijk worden beschreven in de paragrafen 1-5 in paragraaf 2.1.;
- Bewoners over de hele wereld die zich in de buurt van windturbine-installaties bevinden, reageren niet op de gemiddelde geluidsniveaus die in vergunningen zijn vastgelegd, maar reageren op overlast/slaapverstoring;
- Het artikel vereist wijzigingen en moet de Amplitude Modulatie-component van grotere turbines bespreken om vast te stellen of het grotere rotoroppervlak (met of zonder vertanding) de hinder-/hindercomponent van windturbines zal verminderen of juist een grotere impact zal veroorzaken.
lees hier het volledige commentaar van Steven Cooper
Onze conclusie op basis van deze 10 tekortkomingen:
Dit artikel heeft weinig meerwaarde boven de persoonlijke mededeling van de akoestisch adviseur, en misschien wel minder waarde omdat de co-auteurs niet onafhankelijk zijn, en -in tegenstelling tot wat zij hebben aangegeven bij de ‘conflicts of interest’- wél financiële belangen hebben bij deze uitkomsten. Het betreffende bureau stond ooit vermeld op de site van NedZero maar is daar inmiddels niet meer vindbaar.
Voor de genoemde artikelen:
Steven Cooper. Wind Farm Noise—Modulation of the Amplitude
Esther Blumendeller. Investigations on Low Frequency Noises of On-Shore Wind Turbines
Over geluid uitgedrukt in Lden
Wat is Lden en waarom vindt de WHO deze maat niet geschikt voor windturbinegeluid?
De Lden is een gemiddelde van het geluidsniveau van de dag, de avond en de nacht. Voor de dag is de norm gesteld op gemiddeld 47 dB, voor de avond 47 – 5 dB en voor de nacht 47 – 10 dB. Er mag gemiddeld worden over het gehele jaar. Dit betekent dat dagen zonder wind (geen geluidsproductie) extra ruimte geven voor de dagen met voldoende wind. De WHO stelt dat de Lden niet geschikt is voor windturbine geluid, omdat dit geluid niet stationair is, de Lden kan gebruikt worden voor stationaire geluidsbronnen (warmtepompen ed.)
De omrekening van een geluidsmeting dB(A) bij een specifieke windturbine naar een Lden-waarde vindt plaats met een omrekenfactor. Wij lichten dit toe.
- De Lden (Level day, evening, night) wordt berekend vanuit de geluidsmeting bij een turbine bij een windsnelheid van 8 meter per seconde op 10 meter hoogte (L8m/s).
- Dit gebeurt met een omrekenfactor.
- Voor de avond en nacht wordt een correctie toegepast (resp. +5 en + 10 dB).
- In 2008 heeft de latere akoestisch adviseur van het RIVM (van den Berg) op een congres geopperd om een omrekenfactor te gebruiken van 4,7 dB (Lden = L8m/s + 4,7 dB). Deze berekening berustte op KNMI-metingen op slechts één locatie op 80 meter hoogte in Cabouw (U). Niet gepeerreviewed, zonder internationaal aanvaarde status – op drijfzand gebouwd. Door de WHO als onvoldoende betrouwbaar beoordeeld (Guski 2017)
- Als basis voor het advies dienden ook de data van 3 onderzoeken naar hinder vanwege windturbinegeluid. De onderzoekers geven echter allen in het oorspronkelijke artikel aan géén uitspraken te kunnen doen over geluidsdrukken hoger dan 40 dB, omdat te weinig respondenten met deze hogere geluidsdrukken te maken hadden.
- In het beleidsmatig relevante geluidsinterval van 42,5 tot 47,5 Lden is de gepresenteerde combinatie van bevindingen ook volgens de WHO-onderzoekers onbetrouwbaar.
- In 2016 is in grondig en grootschalig gepeerreviewed Canadees wetenschappelijk onderzoek de omrekenfactor voor ‘de betreffende’ windturbines bepaald op + 1,9 dB.
- Met deze omrekenfactor is bij 45 Lden het percentage ernstig gehinderden al hoger dan 30%.
De ‘nacht’ begint voor kinderen om 8 uur
Voor kinderen geldt dat ‘de nacht’ niet om 11 uur, maar om 7- 8 uur begint.
Naar de gevolgen van specifiek windturbinegeluid specifiek voor kinderen is voor zover wij weten geen onderzoek gedaan. Er zijn observaties bij bv windpark Meeden door de huisarts, dat ouders zich melden vanwege gedragsproblematiek bij hun kinderen sinds de plaatsing van turbines.
Geluidsoverlast i.h.a. en rond vliegvelden is voor kinderen wel onderzocht o.a. door het RIVM, waarbij negatieve effecten op de ontwikkeling werden gevonden. Gedegen onderzoek is echter dringend nodig.
Horen en zien
Om invoelbaar te maken wat windturbinegeluid voor o.a. de slaap van mensen kan betekenen, én om te horen hoe de regelgeving tot stand kwam -tegen advies van de eigen adviesorganen in (RIVM en ministerie van VROM in 2009)- met het achterhouden van deze informatie voor de Tweede Kamer: kijk deze uitzending van Zembla.
Wetenschappelijk onderzoek naar geluid van windturbines